قدم زدن؛ بيشترين فعاليتِ جوانان در اوقات فراغت

 مریم توکلی

تابستان كه مي آمد، كودكي ما در كوچه هاي گرما زده سپري مي شد. برخي نيز همه تابستان را به كاري مشغول مي شدند تا درآمدي كسب كرده و پولي براي خود پس انداز كنند. اوقات فراغت واژه اي نبود كه چندان به كارمان بيايد. گرما كه اندكي فرو مي نشست، كوچه بود و توپ پلاستيكي و فرياد بچه ها كه در آسمان بعدازظهر اوج مي گرفت. بازي آن‌قدر كش پيدا مي كرد كه تاريكي در هوا پخش شود و خستگي بر بدن‌مان بنشيند. دم غروب كه مي شد، خانه جايي براي استراحت بود. خسته از يك بعد از ظهر تابستاني به خانه مي آمديم تا شب سپري شده و روز ديگر آغاز شود. براي ما اوقات فراغت و نحوه سپري كردن آن به همين موضوعات ختم مي شد. اين در حالي است كه امروزه مفهوم اوقات فراغت و چگونگي گذراندن آن براي نسل هاي مختلف تغيير كرده است. به اين دليل است كه با نزديك شدن به تابستان و فصل تعطيلي مدارس، به يكباره واژه اوقات فراغت و نحوه گذراندن آن رسانه اي شده و در صحبت‌هاي بي شماري به آن اشاره مي شود. همه اين بحث ها پيرامون اوقات فراغت از تغيير نگرش و رويكردي خبر مي دهد كه نسبت به اين موضوع به وجودآمده است. مديريت زمان، شاخص اصلي اين تغيير نگرش و برنامه ريزي براي اوقات فراغت است.

دغدغه اي به نام تابستان

در تابستان بخشي از دغدغه خانواده ها به چگونگي نحوه برنامه ريزي براي اوقات فراغت فرزندان برمي گردد. اين دغدغه از آن‌جا رنگ اهميت به خود مي گيرد كه بعد از سپري شدن يك سال تحصيلي، جوانان و نوجوانان دوران استراحت تابستاني خود را آغاز كرده و در نتيجه زمان آزاد بيشتري در اختيار دارند. نحوه گذراندن اين زمان در ميان اين اقشار متفاوت است. برخي با ثبت نام در كلاس هاي مختلف ترجيح مي دهند كه در اين مدت موضوعات فوق برنامه مورد علاقه خود را پيگيري كنند. دامنه اين كلاس ها نيز از موضوعات هنري تا موضوعات ورزشي در نوسان است. برخي نيز سفر و گردش و تفريح را در اولويت قرار مي دهند. عده اي هم هستند كه مدت زمان در اختيار خود را بدون هيچ تغيير و تحولي سپري كرده و موضوع خاصي را در اولويت قرار نمي دهند. با تمام اين تفاوت ها در نحوه نگرش به سپري كردن زمان آيا مي توان از مديريتي درست براي ساماندهي اوقات فراغت سخن گفت. عده اي از كارشناسان جهت گيري اوقات فراغت به يك مدت زمان محدود در تابستان را اشتباه دانسته و بر اين اعتقادند كه اوقات فراغت و نحوه سپري كردن آن فقط به اين فصل محدود نمي شود. از زاويه اي ديگر برخي نيز معتقدند كه منحصر دانستن برنامه ريزي براي اوقات فراغت دانش آموزان اشتباه است، زيرا در اين نحوه برنامه ريزي ساير اقشار جامعه به فراموشي سپرده مي شوند. با اين حال نكته محوري در تمام اين گفته به نحوه مديريت زمان در دوره هاي مختلف باز مي گردد. از اين نظر توجه درست به مديريت زمان و بهره وري بهينه از ساعاتي كه در اختيارمان قرار دارد در اولويت قرار مي گيرد.

عملكرد جزيره‌اي

این روزها بحث اوقات فراغت خیلی داغ است‌، همه‌ سازمان‌ها و ارگان‌هایی که در این زمینه مسئولیتی دارند به تکاپو افتاده‌اند تا لیست بلند بالایی از برنامه‌های تابستانی ارائه دهند و موسسات و کانون‌های فرهنگی را از خواب زمستانی بیدار کنند‌. در حالي كه از 13 نهاد متولي غني سازي اوقات فراغت جوانان و نوجوانان، هنوز هيچ كدام برنامه هاي منسجمي ارائه نكرده اند و به نظر مي رسد قرار نيست تغيير و تحولي در اجراي برنامه هاي غني سازي اوقات فراغت صورت بگيرد.بنا بر آخرين آمارها، كشور حدود 24 ميليون و 900 هزار نفر جوان بين 15 تا 29 سال و 24 ميليون و 400 هزار نوجوان 11 تا 25 سال دارد كه سال گذشته، 374 ميليارد و 397 ميليون ريال از سوي دستگاه ها براي ساماندهي اوقات فراغت اين قشر هزينه شد؛ در حالي كه اعلام نيازها در اين زمينه از هزينه اي معادل 658 ميليارد ريال ديگر خبر مي داد. بنا بر اين بعيد نبود اگر تامين اهداف مورد نظر براي اجراي كامل برنامه هاي اوقات فراغت با كندي و خلل روبه رو شود. هر یک از این سازمان‌ها با توجه به منابع مالی در دسترس و مخاطبان خود برنامه‌ریزی‌هایی انجام داده و به اجرا می‌گذارند که قضاوت در مورد فعالیت‌های آنها را به مردم می‌سپاریم و نظرات آنها را جویا می‌شویم.

وقتی به سراغ حمید رضا خوشبختی رفتیم روی جدول کنار خیابان نشسته بود و مشغول مطالعه بود.با شنیدن موضوع مصاحبه که اوقات فراغت است‌، مي خندد و مي گويد: من در واقع اوقات فراغت ندارم، چون هم دانشجو هستم و هم کار می‌کنم، البته اگر وقت آزاد داشته باشم، ورزش می‌کنم.

خسرو شاهي يكي ديگر از شهروندان  نهاد‌های زیادی چون آموزش و پرورش‌، سازمان ملی جوانان‌، ‌پایگاه‌های بسیج در مساجد و شهرداری ‌را به عنوان سازمان‌های برنامه‌ریز نام برد و در مورد فعالیت‌های آنها گفت‌: اطلاعات دقیقی در مورد فعالیت‌های آنها ندارم، ولی آنچه که دیدم این بوده که پایگاه‌های بسیج و مساجد فعال هستند و برنامه‌های زیادی دارند‌، ‌شهرداری هم در زمینه‌ گسترش کتابخانه‌ها و ایجاد پارک‌ها و خانه‌های فرهنگ در محلات ‌اقداماتی را انجام داده است، در مورد سازمان ملی جوانان چیزی نمی‌دانم و فقط اسمش را شنیدم که فکر می‌کنم دلیلش، نبود تبلیغات باشد.

خانم میری ‌در پاسخ به سوال ما تعدادی از سازمان‌هایی را که می‌شناخت نام برد،از او در ارتباط با آموزش و پرورش پرسیدیم‌، وي گفت‌: آموزش و پرورش برنامه‌ریزی می‌کند، ولی به نظرم خوب نیست یعنی برنامه‌ها جدی نیست ‌و امکانات کافی وجود ندارد. ‌دوست خانم میری ‌این طور ادامه می‌دهد‌: من ‌با فعالیت‌های پایگاه‌های بسیج و شهرداري آشنا هستم و از برنامه‌هایش استفاده می‌کنم‌، کانون‌های فرهنگی بسیج کلاس‌های متنوعی را با هزینه‌های مناسب برای سنین مختلف برگزار می‌کند، البته یک مشکل همیشگی وجود دارد که برخی کلاس‌ها به دلیل تعداد کم شرکت کنندگان برگزار نمی‌شود.

لايحه اي خاك گرفته

سال گذشته، در چنين روزهايي خبر تدوين و ارائه قانون اوقات فراغت جوانان به مجلس مطرح شد.اين لايحه را نمايندگان تام الاختيار 20 دستگاه در شوراي عالي جوانان به مجلس تقديم كردند تا شايد بحث اوقات فراغت از حد يك ايده فراتر رود و زيرساخت هاي مناسبي براي نياز دانش آموزان و دانشجويان فراهم شود. اما اين روزها كه بايد شاهد عملياتي شدن مواد اين لايحه باشيم، هيچ خبري از آن نيست، حتي جزئيات دقيق اين لايحه فراموش شده است و مسوولان سازمان ملي جوانان هم به عنوان متولي ستادي ترين بخش غني سازي اوقات فراغت از روند پيشرفت آن بي اطلاعند.

فعاليت جوانان در اوقات فراغت

چندي پيش، رئيس نهاد نمايندگي رهبري در دانشگاه ها به يكي از رسانه ها گفت كه براساس نظرسنجي هاي اخير اين نهاد، بيشترين اوقات فراغت دانشجويان به قدم زدن مي گذرد، يعني قدم زدن بالاترين رقم را در بين فعاليت هاي مربوط به اوقات فراغت دارد. از سوي ديگر، شنيده مي شود بيش از 80 درصد دانش آموزان براي اوقات فراغت‌شان برنامه اي ندارند. اين مطلب را سال هاي گذشته، اتحاديه انجمن هاي اسلامي دانش آموزان نيز تاييد كرده كه بيشترين آسيب، نبود برنامه ريزي براي اوقات فراغت متوجه دانش آموزان دوره متوسطه مي شود. مروري بر برنامه هاي تدوين شده براي پر كردن اوقات فراغت جوانان و نوجوانان نشان مي دهد بيشتر اين برنامه ها، مخاطبان خود را در طيف سني خاصي كه اغلب از 7 تا 15سال هستند، محدود كرده اند و معمولاجوانان و نوجوانان بيش از 16 سال از برنامه هاي غني سازي اوقات فراغت محرومند.

استراتژي نداريم

تحقيقات نشان داده است افرادي كه اوقات فراغت مفيد و مطلوبي دارند از لحاظ اقتصادي بازده مطلوب‌تري دارند، اما چگونگي اين امر بر ابعاد اجتماعي، فرهنگي و حتي سياسي فرد تاثيرگذار است به نحوي كه گذراندن اوقات فراغت مطلوب منجر به افزايش سطح شعور، آگاهي و تبادل افكار مي‌شود. اين همه در گرو داشتن يك استراتژي مشخص در اين حوزه است.

دكتر برومند استاد جامعه شناسي دراين باره مي گويد: «واقعيت اين است كه ما استراتژي نداريم، چون يك سازمان خاص متولي برنامه‌هاي اوقات فراغت نيست. اين بدان معناست كه همه سازمان‌ها و وزارت‌خانه‌ها اعم از آموزش و پرورش، آموزش عالي، سازمان ملي جوانان،  و... خود را متولي مي‌دانند و برنامه تدوين مي‌كنند، ولي در واقع استراتژي و برنامه‌هاي راهبردي ندارند."

اين جامعه شناس به خلاء قانوني در اين زمينه اشاره مي كند ومي گويد: "به نظر مي‌رسد كه جاي يك سازمان ويژه براي اين منظور خالي است. سازماني كه نه فقط ٣ ماه تابستان بلكه براي اوقات فراغت در همه سال برنامه‌ريزي كند. برنامه‌ريزي مبتني بر واقعيات و نياز بچه‌ها و جوانان ما. برنامه‌هايي كه بتوان در سايه آنها در يك نشاط و سلامت فكري و روحي  قرار گرفت. دكتر برومند درادامه مي گويد: اگر همين ظرفيت دانش‌آموزي كشورمان را در ساعات اوقات فراغت ضرب كنيم عدد بزرگي به دست خواهد آمد كه معرف استعدادهايي است كه كشف نشده و رها مي‌شوند. براي اين كار يك سازمان به طور خاص بايد متولي باشد و پاسخ بدهد."

وي معتقداست: "هنگامي كه براي افزايش امكانات اجتماعي، فرهنگي، برنامه‌ريزي مدوني انجام شود بايد به افراد اطلاع‌رساني و زيرساخت‌هاي لازم فراهم شود. وي در توضيح نظر خود مي‌گويد:" بايد مديران ما در وهله اول يك راهبرد اساسي را در اين زمينه ترسيم كنند و در مرحله بعد اين موضوع را به همه مردم و خانواده‌ها اطلاع‌رساني كنند تا آنها بتوانند بر‌اساس اين راهبرد، برنامه‌هاي خود را تنظيم كنند."

 وي همچنين مي افزايد:‌ "اگر بتوانيم مسائل و مشكلات مربوط به اوقات فراغت را در جامعه برطرف كنيم، قطعاً در اجتماع احساس امنيت روحي و رواني براي افراد بوجود خواهد آمد و انديشه جوانان به بيراهه نخواهد رفت؛ اما اگر به اين مسائل بي‌توجه باشيم، تبعات آن را در جامعه به خصوص براي قشر جوان خواهيم ديد كه اين به ضرر جامعه است."

دكتر برومند به جمعيت جوان و غيرعلاقه‌مندي تاكيد مي كند كه در هيچ يك از برنامه‌هاي آموزش و پرورش حضور نمي‌يابند. وي وجود اين مسئله را به نقص سيستم آموزش ما نسبت مي دهد و خاطرنشان مي‌كند: "وقتي ما نتوانيم برنامه‌هاي قابل قبولي براي بچه‌ها تعريف كنيم، خانواده‌ها وارد عمل مي‌شوند و تصميم مي‌گيرند واين در حالي است كه خانواده‌ها نيز توان مالي براي تامين خواسته‌هاي آنها را ندارند و عملاً اين بچه‌ها رها مي‌شوند."

اين استاد دانشگاه ادامه مي دهد:" نمي‌توانيم چشم‌هايمان را ببنديم و بگوييم كه اين بچه‌ها درصد پاييني را به خود اختصاص مي‌دهند‎؛ خير، چنين نيست و به جرات مي‌توان گفت يكي از مهمترين عوامل موثر در بروز انواع آسيب‌هاي اجتماعي مربوط به عدم مديريت و برنامه‌ريزي صحيح براي بهينه‌سازي اوقات فراغت است.