بررسی چالش‌های موجود در برنامه‌ریزی های تابستانی در گفتگو با متولیان امر

فهیمه جوان

تعطیلی کلاس‏های درسی و فارغ شدن جوانان و نوجوانان از امتحانات آخر سال و به طور کلی اوقات فراغت بدون برنامه، موقعیت آسیب زایی را برای این قشر فراهم می آورد. یکی از معضلات جامعه فعلی ما این است که متاسفانه برخی از جوانان و نوجوانان با فضای برنامه های مفید غیر درسی بیگانه اند و پس از اتمام هر پایه تحصیلی به یکباره از فضای آموزشی رها می شوند. به همین جهت غنی سازی اوقات فراغت جوانان و نوجوانان به ویژه در ایام فراغت آن‏ها از تحصیل، همواره عاملی بازدارنده برای پیشگیری از وقوع آسیب های اجتماعی تلقی می شود.

یکی از ویژگی های بارز دوران نوجوانی، هیجان طلبی است. این در حالی است که مجراهای زیادی برای تخلیه مناسب هیجانات این دوره در جامعه ما پیش بینی نشده است. امکانات عمومی و رایگان ورزشی برای همه رشته ها فراهم نیست و به طور کلی هیچ برنامه ریزی صحیحی برای اوقات فراغت نوجوانان و جوانان انجام نشده است.

از دیگر سو گرایش روز افزون به بازی های رایانه ای که جایگزین مناسبی برای تخلیه هیجان و وقت گذرانی است، نوجوانان و جوانان را از دنیای واقعی به سمت دنیای مجازی و هیجانی می کشاند چرا که فرد در دنیای واقعی جایی برای تخلیه هیجانات خود ندارد. همان میزان که وقت صرف پرداختن به دنیای مجازی می شود از تعامل افراد در محیط کار و خانواده و اجتماع کاسته می شود. در حالی که وقتی ارتباط تعاملی به صورت مستقیم باشد، آسیب های اجتماعی هم کمتر می شود.

اوقات فراغت خاص یک بخش یا سازمان نیست. یعنی قطعاً با مسائل اقتصادی و فرهنگی در ارتباط مستقیم بوده در نتیجه موضوعی چند بُعدی است. با این حال از لحاظ کارکرد معمولاً سه نقش عمده را برای آن در نظر می گیرند: «رفع خستگی»، «تفریح و سرگرمی» و «ایجاد امکان برای بالا بردن سطح معلومات، مشارکت آزاد اجتماعی و پرورش استعدادها».

بنابراین تجدید قوا، گریز از ملال انگیز بودن زندگی روزمره، فرار از کارهای تکراری تحمیلی، رفع مشکلات عصبی ناشی از زندگی ماشینی و به دست آوردن نشاط و سرزندگی از کاربردهای اوقات فراغت محسوب می شود.

اما متاسفانه به چند دلیل عمده مردم ما در این اوقات که می تواند نقش بسیار مهمی در شناسایی و شکوفایی استعدادهایشان داشته باشد، وقت تلف می کنند. بخش عمده این مشکل به عدم وجود امکانات و بخشی به عدم مدیریت اوقات فراغت باز می گردد. امکانات محدود تفریحی، ورزشی و فرهنگی و بالا بودن هزینه های استفاده از آن امکانات، عملاً جوانان طبقه متوسط و ضعیف جامعه را از این امکانات محروم ساخته است. از بُعد دیگر اوقات فراغت ما تحت تاثیر اشتغال است. عمده خانواده ها توان مالی برای ساماندهی اوقات فراغت خانواده‏ها را ندارند و نمی توانند برای سفرهای فصلی، سالانه  و یا آخر هفته برنامه ریزی اقتصادی داشته باشند. به ناچار  بر اثر تمام این عوامل برخی از جوانان و نوجوانان ما در اوقات فراغت خود، وقت تلف می کنند و در نهایت برای جبران کاستی ها، جذب  سی‏دی ها، ماهواره و گروه همسالان می شوند و اوقات فراغتشان سرگذرها، میادین و در خیابان‏ها با دود سیگار و... می گذرد.

با توجه به آسیب های وارد بر غفلت از برنامه ریزی اوقات فراغت، پای صحبت دو تن از متولیان تاثیرگذارترین سازمانها در حوزه فراغتی نشستیم و به تحلیل عملکرد، موفقیتها و کاستی های موجود در این عرصه پرداختیم.

محمد مهدی محمدی، معاون پرورشی آموزش و پرورش خراسان رضوی در خصوص مهمترین نکات در برنامه ریزی اوقات فراغت می گوید: اولین مساله توجه با نیازهای مکملی آموزشی و نیازهای مهارتی دانش آموزان است و همچنین تناسب سازی آموزش ها با علائق دانش آموزان به این معنی که آموزش ها در قالبی ارائه شود که برای دانش آموزان جذابیت داشته باشد.

وی می افزاید: از سوی دیگر آموزش ها باید قالب مکملی داشته باشد برای آن‏چه که در طول سال تحصیلی فرا گرفته اند و این تاثیر باید چنان پر رنگ باشد که با شروع سال تحصیلی دانش آموزان این تفاوت را احساس کنند.

محمدی عملکرد سازمان‏های متولی اوقات فراغت را مثبت ندانسته و می گوید: نهادهای فعال در این زمینه اولاً به دلیل موازی کاری در ثانی به دلیل ناهمپوشی و در نهایت به دلیل استفاده نکردن از تجربیات نهاد تاثیرگذاری  مثل آموزش و پرورش، نتوانسته اند به توفیقات بارزی دست پیدا کنند.

وی می افزاید: هر نهاد و موسسه ای که بخواهد با قطع رابطه و یا استفاده کم از آموزش و پرورش، اوقات فراغت را مدیریت کند، به نتیجه نمی رسد.

وی خاطر نشان می کند: اگر موسسات مختلف از این مسئله استقبال می کردند و در برنامه ها همپوشانی انجام می شد به این شکل که ابتدا نیازهای مختلف را آنالیز می کردند و بعد نیازها بر اساس توانایی های نهادها و موسسات مختلف، بین آنها تقسیم و توزیع می شد و تمام این مکانیزم مرتبط بود با آموزش و پرورشی که با دانش آموزان در طول سال تحصیلی کار کرده و بهتر و بیشتر از دیگران با نیازهای دانش آموزان آشنایی دارد، طبیعتاً کار منسجم تر پیش می رفت.

محمدی با تاکید بر این‏که ثقل فعالیت‏های آموزش و پرورش بر روی نوجوانان و دانش آموزان است، می گوید: در حال حاضر نهادهایی هستند که می خواهند به اوقات فراغت به صورت عام و فراگیر بپردازند، یعنی تمام گروه‏های سنی را پوشش دهند و لذا چون این نوع نگاه، یک نگاه کارشناسی نیست، نتیجه مثبتی نخواهد داشت.

وی با اشاره به این‏که در اوقات فراغت باید یک مدیریت واحد به وجود بیاید و موسسات در قالب یک کمیته زیر نظر آموزش و پرورش  قرار گیرند می افزاید: در این صورت هم می توانیم منابع مالی را بسته به نیازها مدیریت و توزیع کنیم و هم دانش آموزان را تحت آموزش‏های مهارتی مورد نیازشان قرار دهیم.

محمدی نقش خانواده را در اوقات فراغت، برطرف کننده قصورات موسسات می داند و  می گوید: متاسفانه خانواده ها به جای پُر کردن خلاء موجود بعضاً  برای جلوگیری از سرگردانی فرزندشان در خیابان ها، او را به سمت استفاده از بازی‏های رایانه ای و اینترنت سوق می دهند که بسیار پُر خطر است و مضراتی دارد که در آینده بروز می کند.

وی ادامه می دهد: این بازی ها در خارج از مرزها ساخته می شود و به دانش آموزان خشونت، بی عاطفه‏گی، اغتشاش، خرابکاری و آدم کشی مجازی را آموزش می دهند.

وی تاثیر گروه همسالان را نیز بسیار بالا  و مهم می داند و خاطر نشان می کند: همسالان به دلیل در دسترس بودن، ارتباط آسان و به دلیل نقاط اشتراک موجود می توانند بر روی یکدیگر بسیار تاثیر گزار باشند.

محمدی تاثیر آموزش های غیر رسمی تابستان را بر روند تربیتی فرزندان بسیار ارزشمند می داند و می گوید: اگر در آموزش به مراکز رسمی و چهارچوب های مدرسه و نظام اکتفا کنیم در مبانی تربیتی با مشکل مواجه می شویم. باید به دنبال مراکز غیر رسمی بودکه نوجوان با فعالیت ها، آداب و روابط اجتماعی آشنا شود.

وی می افزاید: سیستم آموزشی ما سیستمی نیست که نتیجه و بازخورد مناسبی بدهد لذا باید فرصت های فرامدرسه ای را برای بچه ها ایجاد کنیم که در آن مهارت اخلاق و زندگی اجتماعی را تجربه کنند.

 معاون پرورشی آموزش و پرورش در خصوص آسیب های برنامه ریزی مقطعی اوقات فراغت می گوید: بزرگترین آسیب این‏است که اعتماد از بین رفته و خانواده ها تصور می کنند در برنامه اوقات فراغت چیزی وجود ندارد.

وی می افزاید: ما نتوانستیم برنامه های پرورشی را در قالب یک برنامه مدون تعریف کنیم تابتوانیم همین برنامه را در اوقات فراغت هم دنبال کرده و یا در سال آینده ادامه دهیم. ما کارنامه ای ارائه نکردیم که نوجوان چه مهارتی  را کسب کرده و سال آینده چه مهارتی نیاز دارد. لذا اعتمادها نسبت به کلیه مراکز اوقات فراغت از بین رفته و ذهنیت این‏است که می خواهند برنامه‏ای ارائه کنند تا بچه ها سرگرم باشند.

وی تاکید می کند: غفلت از اوقات فراغت باعث شده که این زمان ارزشمند به خواستگاه بسیاری از مشکلات اجتماعی تبدیل شود به گونه ای که ریشه بسیاری از مشکلات اخلاقی، رفتاری و بدآموزی ها به اوقات فراغت بر می گردد.

محمدی خاطر نشان می کند: اگر بخواهیم دانش آموزان شاداب و موفقی داشته باشیم باید در ایام تابستان همه نهادها، بدون درنگ و با سخاوتمندی تمام آن‏چه را در اختیار دارند در دسترس مجموعه نوجوانان بگذارند در غیر این صورت با بحران مواجه می شویم.

وی خاطر نشان می کند: امکانات آموزش و پرورش به تنهایی پاسخگوی این سیل تقاضا نیست  و نهادها باید بسیجی وار  به صحنه آمده و همکاری کنند تا بچه ها برای تخلیه انرژی شان به دنبال راه های ناثواب نروند.

به دنبال یک سیر مشخص برای گذراندن اوقات فراغت

سید محمد صادق مرکبی، معاون فرهنگی اجتماعی شهرداری مشهد در خصوص اشکالاتی که بر برنامه ریزی اوقات فراغت وارد است، می گوید: معمولاً تمام سازمان هایی که در این زمینه فعالیت می کنند به صورت انفرادی فعال هستند و در نهایت در انتهای تابستان نیز در آمار سازمان ها، ارقام بزرگی دیده می شود که حتی گاه این ارقام از تعداد مخاطبان واقعی نیز بالاتر می رود. از یک منظر این آمار درست به نظر می رسد چون ممکن است یک نفر در چندین برنامه شرکت کرده باشد و شامل آمارهای مختلف شده باشد چرا که جامعه‏ی هدف‏که از برنامه ها  اطلاع پیدا می کنند، وسعت محدودی دارند.

وی می افزاید: بر اساس درک این آسیب ها و توانایی های موجود در شهرداری تصمیم گرفتیم در جهت تجمیع داشته های موجود گام برداریم و توانستیم 25 عنوان برنامه را در شهر اجرا کنیم.

وی در خصوص این‏که  برنامه های شهرداری بر اساس چه اولویت هایی تدوین شده است، می گوید: بیشترین تاکید ما در بحث اوقات فراغت، غنی سازی این زمان و افزایش نشاط و شادابی در بین جوانان و نوجوانان است.

وی می افزاید: شهرداری سعی کرده است فرصت های موجود در شهر را یک غنیمت دانسته؛ آن‏ها را برنامه ریزی کند و در اختیار بچه ها قرار دهد که در نتیجه این نگاه، امسال یک میلیون و 400 فرصت نشاط آفرین ایجاد شده است.

وی خاطر نشان می کند: ما به دنبال اختراع برنامه خارق العاده ای نبودیم  و می خواستیم از امکانات موجود با یک برنامه ریزی اصولی حداکثر استفاده را ببریم.

مرکبی در خصوص اینکه آموزش های ارائه شده بیشتر باید قالب مهارت افزایی داشته باشد یا در راستای تخلیه هیجانات باشد، می گوید: ما از منظر شهرداری بیشتر بُعد سرگرمی و تفریحی مساله را تامین می کنیم اما واقعیت این‏است که بچه ها دردوران تحصیل با جنبه های کاربردی  زندگی کمتر آشنا می شوند. اگر بتوانیم بچه ها را با جنبه های علمی و کاربردی زندگی و کار آشنا کنیم در آینده آن‏ها بسیار تاثیر گذار خواهد بود. بیشتر این آموزه ها حالت تلنگر دارد  یعنی نوجوان با استفاده از این آموزه ها  در شرایط واقعی می تواند به خوبی با مسائل و مشکلات مواجه شود.

وی اصل برنامه ریزی های مقطعی و سالانه اوقات فراغت را مشکل آفرین ندانسته و می گوید: آنچه نگران کننده به نظر می رسد این‏است که بچه های ما در اوقات فراغت سیرمشخصی را دنبال نمی کنند. در برنامه ریزی فراغتی باید نوجوانان را به سطحی برسانیم که قابل قبول باشد.

وی می افزاید: این‏که نوجوانان فعالیت های فراغتی و حتی ورزشی را سطح به سطح بیاموزند و  دنبال کنند، نیاز به فرهنگسازی دارد تا افراد احساس نیاز بکنند و بخواهند آن فعالیت را دنبال کنند.

محمد صادق مرکبی با تاکید بر اینکه از متولیان تخصصی اوقات فراغت حمایت و پشتیبانی می کنیم، خاطر نشان می کند: شهرداری اعتقاد ندارد که باید متولی امر اوقات فراغت شود بلکه تنها چیزی که به آن دقت داریم این‏است که امکانات شهری به صورت کافی در اختیار شهروندان قرار داشته باشد.

وی با اشاره به این‏که نگاه شهرداری به اوقات فراغت نگاهی تخصصی و گزینشی است می افزاید: از نظر من شهرداری جایگاه تخصصی برای اوقات فراغت و فرهنگ و هنر نیست که بخواهد متولی این امر بشود بلکه شهرداری تنها متولی فرهنگ شهروندی است به این معنی که به امور دو فرد  که درکنار هم زندگی مَدَنی دارند رسیدگی کند.

وی ادامه می دهد: در بحث اوقات فراغت از این منظر که شهروندان نیاز به امکانات شهری و رفاهی دارند و باید امکانات برایشان تسهیل شود، شهرداری دخالت می کند. اما برنامه ریزی این مسئله که با استفاده از این امکانات چه آموزش‏هایی و در چه سطوحی ارائه بشود در تخصص شهرداری نیست و دخالت در آن یک اشتباه محض است.

مرکبی در ادامه تاکید می کند: من به عنوان شهرداری برای خودم حد و مرز قائلم  یعنی خودم را لجستیک و فراهم کننده مقدمات و زمینه ها می دانم و در عرصه سیاست گذاری و مدیریت وارد نمی شوم اما آمادگی هر گونه همکاری را دارم.

وی در خصوص اینکه چه سازمانی باید مدیریت اوقات فراغت را بر عهده بگیرد تا برنامه مدونی طراحی شود، می گوید: قدم اول در این خصوص برداشته شده  و کارگروه مشترکی با حضور نمایندگان سازمان های مختلف تشکیل شده است اما مشکل اصلی آن این است که ضمانت اجرایی ندارد.

وی می افزاید: امسال سازمان ملی جوانان به عنوان متولی و مسئول اوقات فراغت مشخص گردید که یک حرکت مثبت است اما بودجه ای برای این سازمان در این خصوص وجود ندارد.

وی ادامه می دهد: اینکه سازمان ملی جوانان کار ستادی انجام داده و درگیرمسائل اجرایی نشده، حرکت بسیار پسندیده ای است اما آن‏چه به عنوان حاصل تحقیقات ارائه شده است نه تنها ضمانت اجرایی ندارد، بلکه اشکالاتی از قبیل این‏که تنها نوجوانان و دانش آموزان در این برنامه لحاظ شده اند نیز بر آن وارد است.

مرکبی در پایان خاطرنشان می کند: حرکت سازمان ملی جوانان حرکت صحیح و گام درستی است اما این سازمان باید آن‏قدر بودجه داشته باشد تا دیگر موسسات و نهادها را به سمت اجرایی کردن دستورالعمل های خود تشویق نماید تا به یکپارچگی در برنامه ریزی برسیم.

سوتیتر:

بنابراین تجدید قوا، گریز از ملال انگیز بودن زندگی روزمره، فرار از کارهای تکراری تحمیلی، رفع مشکلات عصبی ناشی از زندگی ماشینی و به دست آوردن نشاط و سرزندگی از کاربردهای اوقات فراغت محسوب می شود

محمدی معاون پرورشی آموزش و پرورش خراسان رضوی، نقش خانواده را در اوقات فراغت، برطرف کننده قصورات موسسات می داند و می گوید: "متاسفانه خانواده ها به جای پُر کردن خلاء موجود بعضاً  برای جلوگیری از سرگردانی فرزندشان در خیابان ها، او را به سمت استفاده از بازی‏های رایانه ای و اینترنت سوق می دهند که بسیار پُر خطر است و مضراتی دارد که در آینده بروز می کند"

مرکبی معاون فرهنگی اجتماعی شهرداری مشهد معتقد است بچه ها دردوران تحصیل با جنبه های کاربردی  زندگی کمتر آشنا می شوند. اگر بتوانیم بچه ها را با جنبه های علمی و کاربردی زندگی و کار آشنا کنیم در آینده آن‏ها بسیار تاثیر گذار خواهد بود. بیشتر این آموزه ها حالت تلنگر دارد  یعنی نوجوان با استفاده از این آموزه ها  در شرایط واقعی می تواند به خوبی با مسائل و مشکلات مواجه شود