زنده کردنِ وقت‌های مرده

محمد نوری‌زاده

مقدمه و تعاریف

شغل شما چیست؟ دانش آموز؟ دانشجو؟ هر کاری که  داشته باشید، اوقات خارج از کار هم دارید. این اوقات را چه کار می کنید؟ طبق تعریف اوقات فراغت[1] یعنی «زمان هایی که هر فرد خارج از محل کار و غیر مرتبط با کارش می گذراند».

"اه! حوصله ام سر رفت! چه قدر بیکاری عذاب آور است! " جمله ها و شبه جمله های معمول تابستان های بر و بچه ها است. ولی حتماً شنیده اید که بیشتر ابتکارات و اختراعات بشری زاییده ی دو چیز اساسی بوده است: تنبلی و بی حوصلگی! هنوز یادم نرفته ظهر یکی از جمعه های تابستانی که پدر در خواب ناز فرو رفته بود، ابتکار من و بچه ها باعث شد با رشته های ظریف نخ سوراخ های بزرگ دماغ وی را نشانه بگیریم و بعد از یک فصل کتک، کلی بخندیم. یا یکی دیگر از این روزها برای پیدا کردن قطعات آهن ربایی داخل ضبط صوت، با انواع آچار و پیچ گوشتی موجود در خانه طوری به جان دستگاه فلک زده افتادیم که صبح روز بعد، بعد از نا امیدی مادر از سوی تعمیرکار محترم روانه ی سطل زباله شد. داستان تنبلی و بی حوصلگی گوتنبرگ را هم شنیده اید که به دلیل بی علاقگی به کار تکراری در چاپخانه، ماشین چاپ را ابداع کرد. مدیونید اگر ابتکارات مرا با ابتکارات گوتنبرگ مقایسه کنید! ولی واقعیت همین است فراغت و بی کاری می تواند سازنده و خلاق و یا ویرانگر و مخرب باشد.

خلاقیت[2] تعاریف بسیاری دارد که یکی از آن ها این است «یافتن راه های متفاوت و متنوع برای یک مسأله» و یکی دیگر این که «ایجاد هر چیز نو و سودمند». میزان  خلاق بودن شما نقش بسیار زیادی در موفقیت شما در عرصه های شغلی و درسی دارد. بنابراین می توانید از فرصت های فراغت برای تمرین خلاقیت و خلاق شدن استفاده کنید.

به طور کلی اوقات فراغت را می توان به دو دسته تقسیم کرد:

اوقات فراغت بلند مدت و پیوسته: نظیر تعطیلات تابستانی دانشجویان و دانش آموزان که اهمیت بیشتری دارد و از قابلیت برنامه ریزی بیشتری برخوردار است. اگر خیل عظیم شهروندانی را که در بخش آموزش مشغول به تدریس و تحصیل هستند را در نظر بگیریم باید بگوییم تنها در تعطیلات یک تابستان، حداقل 1.200.000.000 نفر ساعت وقت وجود دارد.

اوقات فراغت کوتاه مدت و گسسته: شاید به  این ساعت ها کم تر توجه شود ولی ارزش آن ها از اوقات فراغت نوع اول کم تر نیست. به ویژه اگر به صورت دوره ای تکرار پذیر باشند، قابلیت برنامه ریزی بیشتری دارند. زمان هایی که هر روزه از خانه به محل کار یا بالعکس در حال قدم زدنید یا در اتوبوس یا خودروی شخصی در حال سفرید. زمان هایی هستند که شاید بتوان برای استفاده از آن ها فکری کرد. حتی نمونه هایی از استفاده از زمان های بسیار غیر عادی نظیر زمان های اجابت مزاج در یادگیری زبان های خارجی و... وجود دارد. استفاده از این زمان ها که «زمان های مرده» هم نامیده می شوند، بسیار مهم و گاه متمایز کننده ی یک انسان موفق از یک انسان عادی و حتی ناموفق است.

یکی از کارهایی که می توانید در اوقات فراغت چه بلند مدت (با برنامه ریزی) و چه کوتاه مدت (با استفاده از اوقات مرده) انجام دهید. انجام فعالیت ها و تمرین های خلاقیت است. با این تمرین ها می توانید طوری خلاق شوید که دیگر مثل من حسرت خلاقیت گوتنبرگ را نخورید. پس بیایید خودمان خلاق شویم!

-          چند تکنیک و تمرین خلاقیت

راه های بسیار متنوعی برای ایجاد خلاقیت شخصی و سازمانی وجود دارد. تعداد این تکنیک ها افزون بر 200 مورد است. استفاده از تعداد هر چه بیشتر از این تکنیک ها می تواند به افزایش وسعت تفکر و نگرش منتهی گردد و می تواند به شما کمک کند از زوایای مختلف به پدیده ها نگاه کنید. بنابراین تا می توانید بیشتر و برای مسائل متنوع تر از این تکنیک ها و تمرین ها استفاده کنید. فرصت اوقات فراغت خود را از دست ندهید.

-          تکنیک توهم خلاق (Creative Illusion)

یکی از موانع خلاقیت، ایجاد و شکل گیری قالب های ذهنی است. با این که قالب های ذهنی مانند عادت ها برای زندگی ضروری هستند ولی گاهی اوقات همین قالب ها مانع از آن می شوند که جور دیگر به قضایا نگاه کرد. تکنیک توهم خلاق یکی از تکنیک هایی است که قصد دارد این قالب های ذهنی را در هم شکند.

خطای دید امری است که همه با آن آشنایی داریم. در بیابان ها و جاده ها، سراب خیلی ها را گمراه کرده است. در خیلی از تصادفات هم شنیده اید که راننده های مقصر از خطای دید خود صحبت کرده اند. برای آشنایی با خطای دید به مثال های زیر توجه کنید:

تمرین 1: در شکل مقابل کدام ضلع جلو تر است؟ ضلع قرمز یا  ضلع آبی؟

تمرین 2: چه شکلی می بینید؟ مارپیچی؟

پاسخ تمرین 1: هر دو ضلع آبی یا قرمز را می توان جلو در نظر گرفت.

پاسخ تمرین 2: این شکل در واقع مجموعه ای است از دایره های متحدالمرکز. مارپیچی نیست. دقت کنید و با نوک مدادتان دنبال کنید.

کمی توهم و تخیل اصلاً چیز بدی نیست، به شرطی که خودمان آن را ایجاد کنیم نه به ضرب دارو و جادو! بنابراین در برخورد با پدیده ها سعی کنید حداقل برای مدتی محدود خارج از قواعد موجود به آن نگاه کنید.

-          تکنیک 6 کلاه فکری یا 6 عینک فکری! تفکر رنگارنگ

رنگ ها ویژگی های خاصی دارند.

تمرین 3: برای هر رنگ از ستون رنگ های زیر یکی از صفت های مقابل را مرتبط کنید:

در برخورد با افراد مختلف دیده اید که هر کسی یک نوع خاص به قضایا نگاه می کند: گروهی همیشه خوش خیال، گروهی همیشه غر بزن، گروهی.... اگر بتوانیم کاری کنیم که هر فرد از قالب خود خارج شود می توانیم افرادی را تربیت کنیم که از زوایای مختلف به یک موضوع نگاه می کنند. البته این کار چندان ساده نیست. به قول ظریفی: «عوض کردن فکر آدم ها سخت تر از عوض کردن کلّه ی آدم ها است.» کار سخت شد! برای آن که به کسی بر نخورد! به آن ها نمی گوییم «تفکر خودت را عوض کن». می گوییم  «کلاه خودت یا  عینک خودت را عوض کن». بهتر نیست؟ با این کار از تمام پتانسیل فکری گروه می توانیم استفاده کنیم. در این شیوه تمام افراد با تمام کلاه های رنگی زیر صحبت می کنند:

1.       کلاه سفید (منطق): برای بیان اعداد و ارقام و واقعیت هایی که هیچ جنبه ی مثبت یا منفی ندارند، بدون تحلیل و استدلال.

2.       کلاه قرمز(احساس): برای بیان جنبه های احساسی چه مثبت و چه منفی.

3.       کلاه سیاه (منفی): برای بیان جنبه های منفی با ذکر دلیل و به طور منطقی.

4.       کلاه  زرد (مثبت): برای بیان جنبه های مثبت با ذکر دلیل و به طور منطقی.

5.       کلاه سبز (خلاقیت): برای بیان جنبه های جدید و خلاقانه، پیشنهادات و راه حل های جدید.

6.       کلاه  آبی (نظارت): برای نظارت بر بحث، نحوه ی گردش بحث و کنترل جلسه.

تمرین 4: جملات زیر با چه کلاهی بیان شده اند؟

الف- مؤسسه جوانان، خدمات مشاوره ای و پژوهش های اجتماعی آستان قدس رضوی در خیابان گلستان واقع شده است.

ب- بیایید کنفرانسی برای ارتباط گروهی جوانان با موضوعات قرعه کشی شده برگزار کنیم.

ج- به دلیل وجود مشکلات اقتصادی در کشور، تقاضای محصولات فرهنگی در سالیان اخیر کاهش یافته است.

د- عجب دفتر کار با کلاسی!

ه- بیایید کمی با  کلاه  سبز صحبت کنیم و کلاه های مشکی را کنار بگذاریم.

پاسخ تمرین 4: الف- سفید                                                   ب- سبز                                                                     ج- سیاه د- قرمز                                                     ه- آبی                                                                        و- زرد

و- به دلیل عدم اتکاء نظام بورس ایران به ارزها و سرمایه  گذاری های خارجی، بحران های اخیر بر آن بی تأثیر بوده است.

با تعیین گروه های  چند نفره می توان با انتخاب یک موضوع چالشی این شیوه را به کار برد. در خانه و خانواده، در بین دوستان و در محل کار از این تکنیک استفاده کنید. امتحان کنید، تجربه کنید و یاد بگیرید.

-          بازی های گروهی و اردویی خلاقانه – تمرین کار گروهی

o        نقاشی جمعی

آیا شده یک نقاشی دسته جمعی بکشید؟ به هر نفر یک مداد رنگی بدهید. هر کس فقط با  مداد رنگی خود می توانید بخش هایی از نقاشی را که به آن رنگ است، بکشد. گاهی اوقات نقاشی بسیار جالبی از آب در می آید. در جمع های تخصصی تر از این تمرین برای آموزش کار گروهی استفاده می کنند. به دو شیوه می توانید این کار را انجام دهید: 1. بدون این که با هم صحبت کنید فقط طرح را به نوبت تکمیل کنید. 2. قبلاً تصمیم بگیرید چه می خواهید بکشید و تقسیم کار کنید. هر دو شیوه را می توان در پایان مورد تحلیل قرار داد. این فعالیت در اردوها و پیک نیک های خانوادگی بسیار جذاب است.

o        یک کلاغ چهل کلاغ

شاید این فعالیت را در اردوهای مدرسه تان انجام داده باشید. به این صورت که افراد که به طور معمول بیش از 10 نفر هستند، گرد هم می نشینند و یکی از افراد جمله ای عمومی و نسبتاً طولانی انتخاب کرده و به طور مخفیانه می نویسد و در گوش نفر کناری می خواند. نفر کناری به نفر کناری خود و به همین صورت ادامه می یابد تا جمله به خود فرد برسد. جمله ای که نفر آخر در گوش نفر اول زمزمه می کند، نوشته می شود و با جمله ی اول مقایسه می شود.

-          گذران خلاقانه ی اوقات فراغت در فضای مجازی

یکی از راه های خوب و در عین حال خطرناک برای گذران اوقات فراغت خلاقانه، وب گردی و استفاده  از امکانات مجازی است.

o        سنجش خلاقیت در سایت www.creax.com

آیا دوست دارید میزان خلاقیت خودتان را بسنجید؟ در این سایت می توانید با ملاک های مشخصی خلاقیت خودتان را مورد ارزیابی قرار دهید. امتحان کنید.

o        بازی قطعات چینی

در این بازی که نرم افزارهای آن هم وجود دارد باید از قطعات مختلف، شکل های مشخصی بسازید. 

o        معماهای ژاپنی سودوکو

بازی سودوکو هم به صورت نرم افزار موبایل تهیه شده و می توانید مهارت های خلاقیت عددی و فضایی خود را تقویت کنید.

o        نرم افزار موبایلی IQ Trainer هم برای موبایل بازان مجموعه ای از بازی های مختلف را دارد.

-          آخر کلام

این ها تنها چند تمرین از  صدها تمرینی است که می تواند وقت شما را  در تابستان پر کند. اگر می خواستید بیشتر با این تمرین ها و تکنیک ها آشنا شوید به منابع ذکر شده مراجعه کنید. امید که تابستان تازه ای را با  تمرینات خلاقیت بگذرانید.

منابع

-          صمدآقایی، جلیل (1385) «تکنیک های خلاقیت فردی و گروهی» مؤسسه آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه ریزی

-          ظهیری، مهرداد؛ افتخاری، زهرا (1385) «چرا اوقات فراغت- ره یافتی به اوقات فراغت» گلستان ادب